---

Louis-Antoine de Bougainville, Kral'ın  La Boudeuse Fırkateyni ve L'Étoile Yük Gemisiyle Dünyanın Çevresinde Yolculuk, Çev. Ömer Bozkurt, Yapı Kredi Yayınları, Kazım Taşkent Klasik Yapıtlar Dizisi 71, İstanbul 2009, (Özgün adı ve ilk basımı: Voyage autour du monde par la frégate du Roi La Boudeuse la flûte l'Étoile), 1771.

---

Çevirmenin Sunuş Yazısının Giriş ve Sonuç Paragrafları

 

AYDINLANMA ÇAĞINDA BİR KEŞİF SEFERİ: BOUGAINVILLE’İN YOLCULUĞU VE ANLATISI

Louis Antoine de Bougainville [Lui Antuan dö Bugenvil] (1729–1811), XVIII. yüzyılda Batı Avrupa’da yeryüzü bilgisinin ve bilimlerin gelişimine değişik ölçülerde katkıda bulunan, aydınlanma çağının çok yönlü seçkinlerinin ilginç örneklerinden biridir. Bilgin, filozof, asker, denizci, girişimci, diplomat ve yazardır. Bu mesleklerin belki hiçbirinde en önde yeralmış değildir. Ama bunların her birinde, sanırım onu, döneminin ve ülkesinin “aydınlatanlar” zümresi içinde üst katmanlara yerleştirmek yanlış olmaz. Görüleceği gibi çok değişik alanlarda cesaretle, dirençle, tahayyül gücüyle ve akılla, kendisine sıra dışı bir yaşam çizgisi yaratmıştır. Ama bu satırların yazarına sorulursa, başarının doruğuna bir kitapla ulaşmıştır.

Keşif Yolculuklarının Dört Yüzyılına Bakış 

Bougainville’in 1766–1769 yılları arasında gerçekleştirdiği Dünya çevresinde yolculuk, bir açıdan bakıldığında on yüzyıldan, bir başka açıdan da dört yüzyıldan fazla sürmüş keşif yolculukları dizisi içinde ele alınmalıdır.  Deniz yoluyla ilk büyük keşif, Kuzeyli Adamların (Normanlar ya da Vikinglerin)  İzlanda ve Grönland’ı bulmaları ve ardından da, Kızıl Eirik’in oğlu Leif’in günümüzde artık kesinlik kazanmış bulunan yolculuğunun sonunda, XI. yüzyılda Grönland üzerinden Kuzey Amerika’ya varışıdır. Ama bunlar bir yana bırakılırsa eğer, büyük keşifler çağı XV. yüzyılın sonunda Christoforo Colombo’nun Amerika’ya yaptığı üç sefer ve yaklaşık aynı tarihlerde Vasco da Gama’nın Ümit Burnu’ndan dolanarak Doğu Hintelleri yolunu açmasıyla başlar. Nils Nordenskjöld’ün XIX. yüzyıl sonunda Kuzeydoğu Geçidi’ni bulması (1878–79), ardından Roald Amundsen’in Kuzeybatı Geçidi’ni aşması (1903–1906), Peary ve Henson’ın 1909’da Kuzey Kutbu’na,  ardından gene Amundsen’in Robert Scott’la aynı tarihlerde Güney Kutbu’na ulaşmasıyla (1910–1912),  XX. yüzyılın başlarında son bulur. Bu yüzyıllar boyunca çok sayıda denizci, rotaları, coğrafya ve haritacılıkta yolaçtıkları gelişmeler, denizcilik sanatına ve bilime katkıları ve nihayet siyasal sonuçları açısından değişik ağırlıkları olan çok sayıda sefere çıkmıştır.

Dört yüzyılı aşkın bu dönem içinde gerçekleşen büyük yolculukların ardındaki saikler hep aynı olmamıştır. Keşifler tarihine çok yüksekten bakıldığında, ilkin ticaretin, ardından talan ve sömürünün, yeni topraklar elde etme, koloniler kurmanın, daha sonra da bilimsel saiklerin önplâna çıktığı izlenimi oluşur. Bir tarihçi, daha da yüksekten bakarak merkantilist dönemin yolculuklarıyla aydınlanma çağı yolculuklarını ayırıyor ve işte Bougainville ve Cook’la bu ikinci dönemin başladığını ileri sürüyor.

* * *

Bitirmek İçin Kişisel bir Not 

Dünya çevresinde yolculuğunu tamamlayıp Paris’e döndüğünde karşılaştığı, kendisini hafife alır, önemsemez tavırlara bir tepki olarak, “N’aapalım! Ben de adımı bir çiçekte yaşatırım” demiş olsa bile^[1]Türkçede begonvil denilen çiçek türünün adı Bougainville’den kaynaklanmaktadır.  Doğabilimci olarak Dünya çevresinde yolculuğa katılan hekim ve botanikçi Philibert Commerson … Tümünü Gör Bougainville, yolculuğunun öyküsünün yayınlayışından neredeyse iki buçuk yüzyıl sonra, çok çağdaş ve üstün bir yazar olarak yaşamaktadır.

Kitabın çevirmeni, çeviri süresince kendini, denizlerde, La Boudeuse’ün kıç kasara güvertesinde, dümen dolabının ya da grandi direğinin berisindeki bocurgatın hemen yanında, iskotalar, kandilisalar, istralyalar, çarmıklar ve armanın diğer halatları, ipleri, makaraları ve zincirleri arasında sanmış ve zaman zaman Bougainville’in, ya da kaptan Duclos-Guyot’nun komutlarını, rüzgârın uğultusunu, armanın ıslıklarını, yelkenlerin hışırtısını ve tramolalarda şaklayışını, ahşap geminin gıcırtılarını, kırılan direk ya da serenlerin çatırdayışını ve her yarım saatte bir döndürülen kum saatiyle birlikte çalınan çanı duyar gibi; dalgaların sırtından rüzgârla süpürülen taneciklerin yüzüne çarptığını sezer gibi, onlarla taşınan tuzun tadını alır gibi olmuştur. İskandil sonuçları ya da rüzgârın şiddeti karşısında gemi ve içindekiler için endişelenmiş ya da sevinmiştir. Okurun da bunları duyumsamasını dilemektedir.

İki yüz elli yıl kadar önce yaşasaydım eğer, XVIII. yüzyılın ortalarında doğmuş olsaydım yani ve 1766 yılında bana: “Bu yılsonuna doğru Bougainville La Boudeuse fırkateyniyle sefere çıkıyor, bir buçuk yıl sonra da James Cook, tadil edilmiş, yuvarlak pruvalı kömür gemisi Endeavour ile yelken açacak, gel seni bunlardan biriyle gönderelim!” demiş olsalardı, ben Bougainville’i seçerdim.